4-Mavzu
Zanjirning bir qismi uchun Om qonuni.
Zanjirning biror qismidan o‘tayotgan tokning shu qismning uchlariga qo‘yilgan potensiallar farqi bilan qanday bog‘lanishda bo‘lishini aniqlash uchun 57- rasmda keltirilgan sxemaning BC uchlari oralig‘iga o‘tkazgich ulab, undan tok o‘tkazaylik. Òok kuchini A ampermetr bilan, o‘tkazgich uchlaridagi kuchlanishni V volt metr bilan o‘lchaymiz. Agar zanjirga ulangan tok manbalarini o‘zgartirsak, ham zanjirdagi tokning, ham o‘tkazgich uchlaridagi kuchlanishning o‘zgarganligini ko‘ramiz. Bunda o‘tkazgich uchlaridagi kuchlanish necha marta ortsa, tok kuchi ham shuncha marta ortadi. Boshqa MN o‘tkazgich bilan tajribani takrorlaganda ham kuchlanish bilan tok kuchi o‘zaro bog‘liq holda, yuqorida aytilganidek, o‘zgaradi. U vaqtda bu bog‘lanishni quyidagicha ifodalash mumkin:
I=UR bu yerda R — o‘tkazgichning xossasini xarakterlaydigan kattalik bo‘lib, uning son qiymati kuchlanishga ham, tok kuchiga ham bog‘liq emas. Bu kattalik o‘tkazgichning elektr o‘tkazuvchanligi deb ataladi.
I=UR bu yerda R — o‘tkazgichning xossasini xarakterlaydigan kattalik bo‘lib, uning son qiymati kuchlanishga ham, tok kuchiga ham bog‘liq emas. Bu kattalik o‘tkazgichning elektr o‘tkazuvchanligi deb ataladi.
Bu ifodadan shunday xulosaga kelamiz: zanjirning ma’lum bir qismidagi tok kuchi shu qismga qo‘yilgan kuchlanishga to‘g‘ri proporsional va uning qarshiligiga teskari proporsionaldir. Bu qonunni Om 1827- yilda tajribada kashf etdi, shuning uchun uni olim sharafiga zanjirning bir qismi uchun Om qonuni deb ataladi. Har bir o‘tkazgich uchun undan o‘tayotgan tok bilan kuchlanish orasida bir qiymatli bog‘lanish mavjud. Bunday bog‘lanishni o‘tkazgichning volt-amper xarakteristikasi deyiladi. Zanjirning bir qismi uchun Om qonuni o‘tkazgichdan o‘tayotgan tok kuchi bilan uning uchlaridagi kuchlanish orasidagi chiziqli bog‘lanishni ifodalaydi. Bu xarakteristika koordinata boshidan o‘tuvchi to‘g‘ri chiziqdan iborat. Om qonunidan foydalanib, quyidagi ifodani yozamiz:
U=IR
Zanjirning bir qismidagi kuchlanish uning qarshiligi bilan undan o‘tuvchi tok kuchining ko‘paytmasiga teng bo‘lib, kuchlanish tushishi deb ataladi.
U=IR
Zanjirning bir qismidagi kuchlanish uning qarshiligi bilan undan o‘tuvchi tok kuchining ko‘paytmasiga teng bo‘lib, kuchlanish tushishi deb ataladi.
Kuchlanish bir xil bo‘lgan vaqtda ikkita o‘tkazgichdan qaysi biri o‘zi orqali kuchsizroq tok o‘tkazsa, shu o‘tkazgichning qar shiligi kattaroq bo‘ladi. SI da qarshilik birligi qilib nemis fizigi Om sharafiga Ω qabul qilingan.
O‘tkazgichdan bir amper tok o‘tganda o‘tkazgichdagi kuchlanish tushishi bir volt bo‘lsa, bunday o‘tkazgichning qarshiligini bir Ω deb qabul qilingan. Amalda qarshilikning om dan tashqari quyidagi birliklari ham qo‘llaniladi: 1 kΩ (kiloom) = 103 Ω; 1MΩ (megaom) = 106 Ω. Tok kuchini o‘lchash uchun ishlatiladigan asbob — amper metr zanjirga ketma-ket, kuchlanishni o‘lchash uchun ishlatila digan asbob — voltmetr esa kuchlanishi o‘lchanayotgan zanjir qismiga parallel ulanadi.
O‘tkazgichdan bir amper tok o‘tganda o‘tkazgichdagi kuchlanish tushishi bir volt bo‘lsa, bunday o‘tkazgichning qarshiligini bir Ω deb qabul qilingan. Amalda qarshilikning om dan tashqari quyidagi birliklari ham qo‘llaniladi: 1 kΩ (kiloom) = 103 Ω; 1MΩ (megaom) = 106 Ω. Tok kuchini o‘lchash uchun ishlatiladigan asbob — amper metr zanjirga ketma-ket, kuchlanishni o‘lchash uchun ishlatila digan asbob — voltmetr esa kuchlanishi o‘lchanayotgan zanjir qismiga parallel ulanadi.
Metodik tavsiyalar
Tok kuchi (I) — O‘tkazgich kesimidan vaqt birligida o‘tgan zaryad miqdori
Kuchlanish (U) — Zanjir uchlaridagi potensiallar farqi
Qarshilik (R) — O‘tkazgichning tokka ko‘rsatadigan qarshiligi
Om qonuni — bog‘lanishni ifodalaydi
Voltmetr — Potensiallar farqini o‘lchaydigan asbob
Ampermetr — Tok kuchini o‘lchaydigan asbob
Volt-amper xarakteristika — Tok va kuchlanish orasidagi bog‘lanish grafigi
Elektr maydon — Zaryadlar o‘zaro ta’sirlashadigan fazo
O‘tkazgich xossasi — Tok o‘tishiga ta’sir qiluvchi fizik kattalik
Tokning o‘zgarishi — Kuchlanish o‘zgarsa tok ham proporsional o‘zgaradi
To‘g‘ri tasdiqlar (6 ta):
Zanjirning bir qismidagi tok kuchi kuchlanishga to‘g‘ri proporsionaldir.
Tok kuchi qarshilikka teskari proporsionaldir.
Om qonuni 1827-yilda Georg Om tomonidan tajribada kashf etilgan.
Om qonunining asosiy ifodasi: .
Volt-amper xarakteristika tok va kuchlanish orasidagi bog‘lanishni ifodalaydi.
Om qonuniga ko‘ra kuchlanish tushishi qarshilik va tok kuchining ko‘paytmasiga teng.
Noto‘g‘ri tasdiqlar (4 ta):
Tok kuchi kuchlanishga teskari proporsionaldir.
Om qonuni faqat gazlarda ishlaydi.
Volt-amper xarakteristika egri chiziqdan iborat bo‘ladi.
Qarshilik ortsa tok kuchi ham ortadi (kuchlanish o‘zgarmaganda).
Ampermetr va Voltmetrni sodda elektr zanjiriga tugri ulash buyicha virtual laboratoriya tarzida
⚛️
Mavzuga oid video darslik
Takrorlash savollari hali kiritilmagan.
📝 Mavzuga doir test
1. Om qonunining asosiy ifodasi qaysi? A) B) C) D) 2. Tok kuchi nimani bildiradi? A) Zaryadlarning tartibli harakatini B) Issiqlik miqdorini C) Massa o‘zgarishini D) Yorug‘lik tarqalishini 3. Tok kuchining birligi qaysi? A) Amper B) Volt C) Ohm D) Joule 4. Kuchlanish nimani ifodalaydi? A) Potensiallar farqini B) Tok tezligini C) Massa miqdorini D) Energiya yo‘qolishini 5. Kuchlanish birligi: A) Volt B) Amper C) Ohm D) Watt 6. Qarshilik birligi: A) Ohm B) Volt C) Amper D) Coulomb 7. Qarshilik nimaga bog‘liq? A) Material va o‘lchamga B) Faqat rangga C) Faqat haroratga D) Faqat tokka 8. Tok kuchi ortsa (U o‘zgarmasa): A) Qarshilik kamayadi B) Tok kamayadi C) Kuchlanish yo‘qoladi D) Massa ortadi 9. Voltmetr qanday ulanadi? A) Parallel B) Ketma-ket C) Tasodifiy D) Ulanmaydi 10. Ampermetr qanday ulanadi? A) Ketma-ket B) Parallel C) Aylana D) Ulanmaydi 11. Elektr lampochka kuchli tokda nima bo‘ladi? A) Kuyishi mumkin B) Soviydi C) O‘zgarmaydi D) Yorug‘lik yo‘qoladi 12. Uzun simda qarshilik: A) Ortadi B) Kamayadi C) Nol bo‘ladi D) O‘zgarmaydi 13. Sim ingichka bo‘lsa qarshilik: A) Ortadi B) Kamayadi C) Yo‘qoladi D) Nol bo‘ladi 14. Elektr choynak tez qiziydi, chunki: A) Qarshiligi kichik B) Tok yo‘q C) Kuchlanish yo‘q D) Massa katta 15. Tok kuchi formulasi: A) B) C) D) 16. Kuchlanish ortsa tok: A) Ortadi B) Kamayadi C) Yo‘qoladi D) O‘zgarmaydi 17. Qarshilik ortsa tok: A) Kamayadi B) Ortadi C) O‘zgarmaydi D) Nol bo‘ladi 18. Elektr energiya uzatishda ishlatiladi: A) Yuqori kuchlanish B) Past tok C) Nol kuchlanish D) Massa 19. Volt-amper xarakteristika: A) I va U bog‘lanishi B) Massa va hajm C) Issiqlik va vaqt D) Kuch va tezlik 20. Om qonuni kim tomonidan kashf etilgan? A) Georg Om B) Nyuton C) Faradey D) Tesla 21. Tok kuchi oshishi nimani bildiradi? A) Zaryad oqimi ortadi B) Massa ortadi C) Yorug‘lik kamayadi D) Harorat yo‘qoladi 22. Uy jihozlari ko‘p yoqilsa: A) Tok ortiqcha yuklanadi B) Tok yo‘qoladi C) Kuchlanish nol bo‘ladi D) Qarshilik yo‘qoladi 23. Elektr sim qizishi sababi: A) Qarshilik borligi B) Yorug‘lik C) Massa D) Rang 24. Om qonuni qayerda ishlaydi? A) Metall o‘tkazgichlarda B) Faqat gazda C) Faqat vakuumda D) Faqat yorug‘likda 25. Kuchlanish ortsa lampochka: A) Yorqinroq yonadi B) O‘chadi C) Soviydi D) To‘xtaydi 26. Qarshilik kamayganda tok: A) Ortadi B) Kamayadi C) Nol bo‘ladi D) O‘zgarmaydi 27. Elektr zanjirida asosiy uch kattalik: A) U, I, R B) m, v, t C) F, a, s D) P, V, T 28. Elektr tokning yo‘nalishi: A) Musbatdan manfiyga B) Manfiydan musbatga C) Tasodifiy D) Aylana 29. Qarshilik nima qiladi? A) Tokka to‘sqinlik qiladi B) Tokni oshiradi C) Kuchlanishni yo‘q qiladi D) Massani oshiradi 30. Elektr choynakning ishlashi asoslanadi: A) Om qonuniga B) Nyuton qonuniga C) Arximed qonuniga D) Snell qonuniga